Πριν από λίγα χρόνια, η λέξη «κάνναβη» αρκούσε για να περιγράψει σχεδόν τα πάντα. Σήμερα, πίσω από τον ίδιο όρο συνυπάρχουν φυσικοί ανθοί, φαρμακευτικά σκευάσματα, έλαια CBD, ημισυνθετικά κανναβινοειδή, υγρά αναπλήρωσης για vape και χημικές ουσίες που αλλάζουν διαρκώς σύνθεση και ονομασία. Για να μπορεί κανείς να παρακολουθήσει τη συζήτηση γύρω από τη νέα αγορά συνθετικών ουσιών, χρειάζεται πρώτα να αποκωδικοποιήσει τη γλώσσα της.

Για χρόνια, η αγορά της κάνναβης στην Ελλάδα έμοιαζε να περνά αργά από το περιθώριο στην κανονικότητα. Πίσω, όμως, από τις φωτισμένες βιτρίνες των καταστημάτων CBD, τους νόμιμους ανθούς και τα vape με γεύσεις μάνγκο ή φράουλα, άρχισε να διαμορφώνεται γρήγορα και αθόρυβα μια δεύτερη, πολύ πιο σκοτεινή αγορά. Νέα ακρωνύμια εμφανίζονταν από το πουθενά πάνω σε πολύχρωμες συσκευασίες, άγνωστες χημικές ενώσεις κυκλοφορούσαν χωρίς ουσιαστικό έλεγχο και προϊόντα άλλαζαν σύνθεση γρηγορότερα απ’ όσο μπορούσαν να παρακολουθήσουν οι αρχές. Κι όσο η νομοθεσία κυνηγούσε νέες ονομασίες ουσιών, η χημεία προχωρούσε ήδη στο επόμενο επίπεδο.

Μέσα σε αυτή τη γκρίζα ζώνη, προϊόντα με άγνωστη ισχύ και αβέβαιη χημική σύσταση έφταναν μέχρι την πόρτα ανηλίκων μαζί με καφέδες, burger και παραγγελίες delivery. Aνάμεσα στους ψεκασμένους ανθούς, στα vape και στα διαρκώς μεταλλασσόμενα συνθετικά κανναβομιμητικά, η αγορά έπαψε να θυμίζει απλώς μια νέα επιχειρηματική μόδα. Αρχισε να μοιάζει με έναν αόρατο χημικό πόλεμο, όπου κανείς δεν μπορούσε να πει με βεβαιότητα τι ακριβώς κυκλοφορεί, ποιος το παράγει και πόσο επικίνδυνο μπορεί τελικά να γίνει.

Η φράση αυτή, «δεν ήταν κάνναβη», επανέρχεται διαρκώς σε μαρτυρίες ανθρώπων της αγοράς, χρηστών αλλά και επαγγελματιών της υγείας. Στην πραγματικότητα, αυτό που είχε αλλάξει δεν ήταν μόνο οι ουσίες, αλλά ολόκληρη η λογική της αγοράς. Σε έναν κόσμο ψεκασμένων ανθών, συνθετικών και ημισυνθετικών κανναβομιμητικών ουσιών, όπου οι χημικές συνθέσεις άλλαζαν γρηγορότερα από τους νόμους, κανείς δεν μπορούσε να πει με βεβαιότητα τι ακριβώς υπήρχε μέσα στις πολύχρωμες συσκευασίες των vape και των «νόμιμων» ανθών. Η αγορά έμοιαζε να τρέχει πάντα ένα μόριο μπροστά από την επιστήμη, την αστυνομία και την ίδια την πολιτεία.

Μέχρι εκείνη τη νύχτα, ο Α. πίστευε ότι μπορούσε να ξεχωρίσει τον καλό ανθό από τον κακοαποθηκευμένο, το νόμιμο προϊόν από το ψεκασμένο. Δούλευε χρόνια σε κατάστημα προϊόντων κάνναβης και, όπως συμβαίνει συχνά σε μια αγορά που κινείται πιο γρήγορα από τους ελέγχους, μέρος της δουλειάς του ήταν να δοκιμάζει ο ίδιος τα νέα προϊόντα που έφταναν στο μαγαζί ως δείγματα. Οι εταιρείες έστελναν κάθε εβδομάδα νέα vape, νέους ανθούς, νέες ουσίες με ονόματα που έμοιαζαν περισσότερο με κωδικούς εργαστηρίου παρά με προϊόντα κατανάλωσης. «Επρεπε να ξέρουμε τι δίνουμε στον κόσμο» λέει ο Α. σήμερα στο «Β». «Να μπορείς να εξηγήσεις στον άλλον πώς θα νιώσει».

Ενα από τα τελευταία δείγματα που έφτασε στο μαγαζί έφερε τη σήμανση «ΔHC». Δεν ήταν η πρώτη φορά που έβλεπε μια καινούργια παραλλαγή κάποιου κανναβομιμητικού. Εκείνη την περίοδο εμφανίζονταν διαρκώς νέα ακρωνύμια. Είχαν ξεκινήσει από το ημισυνθετικό HHC και προχωρούσαν σε HHC-P, THC-P, THC-JD κ.ά. Κάθε λίγους μήνες η αγορά έμοιαζε να ανακαλύπτει μια νέα χημική ονομασία, σαν να υπήρχε κάπου ένα εργαστήριο που έβγαζε μόρια με τον ρυθμό που άλλοι βγάζουν νέες γεύσεις παγωτού.

Οταν γύρισε σπίτι, άναψε το τσιγάρο στο μπαλκόνι χωρίς ανησυχία. Ηταν πολλά χρόνια χρήστης κάνναβης. «Επινα καθημερινά» λέει, «τουλάχιστον 4-5 γραμμάρια την ημέρα. Δεν ήμουν ο άνθρωπος που θα πανικοβαλλόταν εύκολα». Μετά τις πρώτες τζούρες, άρχισε η ενόχληση. «Ξεκίνησε μια ξαφνική ταχυπαλμία και αρκετός ιδρώτας. Ενιωθα ότι κάτι δεν πήγαινε καλά, αλλά έλεγα ότι είναι στο μυαλό μου». Για λίγα δευτερόλεπτα προσπάθησε να πείσει τον εαυτό του ότι ήταν ιδέα του. Οτι ίσως είχε κουραστεί, ότι είχε πιει πολλούς καφέδες, ότι θα περνούσε. Δάγκωσε λίγο λεμόνι, έφαγε έναν κόκκο  πιπεριού, αλλά τίποτα δεν μπορούσε να τον συνεφέρει. «Αμέσως το πέταξα από το μπαλκόνι. Πρώτη φορά στη ζωή μου πετούσα τσιγάρο». Για περίπου μιάμιση ώρα παρέμεινε σε κατάσταση πανικού. «Δεν μπορούσα να συνέλθω με τίποτα. Νόμιζα ότι πεθαίνω, έκανα πολλές αρνητικές σκέψεις. Κατάλαβα πως αυτό το πράγμα δεν ήταν κάνναβη. Ηταν κάτι άλλο».

Το πρόβλημα ήταν ότι η νομοθεσία κοιτούσε κυρίως την THC. Η αγορά όμως είχε ήδη περάσει σε νέες κανναβομιμητικές ουσίες. Η πρώτη μεγάλη κρατική παρέμβαση ήρθε λίγο αργότερα, με την απαγόρευση του HHC. Η συγκυρία είχε σημασία. Στο υπουργείο Υγείας είχε επιστρέψει ο Άδωνις Γεωργιάδης, ένας πολιτικός που δεν ερχόταν για πρώτη φορά σε επαφή με την αγορά της κάνναβης. Ως υπουργός Ανάπτυξης είχε χειριστεί κρίσιμες πτυχές του πλαισίου για τη φαρμακευτική κάνναβη, είχε συναντηθεί επανειλημμένα με εκπροσώπους του κλάδου και, κατά κοινή παραδοχή ακόμη και ανθρώπων που δεν βρίσκονται πολιτικά κοντά του, γνώριζε καλύτερα από πολλούς άλλους κυβερνητικούς παράγοντες τις ιδιομορφίες της συγκεκριμένης αγοράς.

Το HHC, η εξαϋδροκανναβινόλη, είχε παρουσιαστεί αρχικά ως «νόμιμο» υποκατάστατο της THC. Για τους καταναλωτές ήταν κάτι που μπορούσε να αγοραστεί νόμιμα. Για αρκετούς επαγγελματίες ήταν μια εμπορική ευκαιρία. Για το υπουργείο, όμως, άρχισε να μετατρέπεται σε πρόβλημα δημόσιας υγείας. Μια ψυχοδραστική ουσία κυκλοφορούσε μαζικά χωρίς να εντάσσεται ακόμη με σαφήνεια στο καθεστώς των απαγορευμένων ουσιών. 

Στις 17 Ιανουαρίου 2024, η κυβέρνηση προχώρησε στην πρώτη μεγάλη απαγόρευση της εξαϋδροκανναβινόλης (HHC) και των παραγώγων της, επιχειρώντας να σταματήσει την ανεξέλεγκτη διάδοση των ημισυνθετικών κανναβινοειδών. Η απαγόρευση του HHC έστειλε το πρώτο σαφές μήνυμα ότι η περίοδος της ανοχής τελείωνε. Όμως η αγορά κινήθηκε γρηγορότερα από τη νομοθεσία. Μέσα σε λίγους μήνες εμφανίστηκαν νέες ουσίες, νέα συνθετικά κανναβινοειδή και προϊόντα που άλλαζαν διαρκώς χημική σύνθεση ώστε να παραμένουν στην γκρίζα ζώνη του νόμου.

Το 2025 ακολούθησε νέα παρέμβαση του Υπουργείου Υγείας, αυτή τη φορά με διεύρυνση της απαγόρευσης σε επιπλέον συνθετικές και κανναβομιμητικές ουσίες που είχαν αρχίσει να κυκλοφορούν μετά το HHC, καθώς και με ελέγχους στη διάθεση και εμπορία τους. Ωστόσο, ακόμη και τότε, το βασικό πρόβλημα παρέμενε ίδιο. Κάθε φορά που μία ουσία απαγορευόταν, μια νέα χημική παραλλαγή εμφανιζόταν. 

Η αγορά είχε ήδη μάθει να αλλάζει μορφή ταχύτερα από το κράτος. «Την επόμενη μέρα κατέβασαν τα HHC και συνέχισαν με τα υπόλοιπα», λέει ο κ. Βαρδής. «Δεν σταμάτησαν να κυκλοφορούν ούτε μία μέρα». Μετά το HHC ήρθαν νέα ακρωνύμια. HHC-P, THC-P, THC-JD. Μία ουσία απαγορευόταν και μια άλλη εμφανιζόταν σχεδόν αμέσως στη θέση της. Στο σημείο εκείνο φάνηκε το όριο της πολιτικής των διαδοχικών απαγορεύσεων.

Όπως επισημαίνει ο κ. Βαρδής, αρκετοί επαγγελματίες του κλάδου σταμάτησαν να πουλούν τέτοια προϊόντα, όμως η αγορά γύρω τους συνέχισε κανονικά. Πωλούνταν πλέον σε περίπτερα και μίνι μάρκετ, με ελάχιστους ουσιαστικούς ελέγχους. «Εγώ σταμάτησα τελείως για οκτώ μήνες», λέει ο ίδιος. «Αλλά έβλεπα ότι γύρω μου συνέχιζαν να πουλάνε διάφορα που δεν ξέραμε τι είναι. Περνούσε κόσμος και μας κορόιδευε. Μας έλεγαν: “Χθες πήρα από το περίπτερο, χθες πήρα από το άλλο μαγαζί”. Ηταν κανονική απαξίωση. Μας έλεγαν είστε άσχετοι, δεν ξέρετε εσείς».

Το καλοκαίρι του 2023, ο Λάμπρος Βαρδής, ιδρυτής της CannaVibes και ιδιοκτήτης φαρμακείου, είχε αρχίσει να καταλαβαίνει ότι η αγορά άλλαζε πολύ πιο γρήγορα απ’ όσο μπορούσαν να την παρακολουθήσουν οι αρχές. Στα ράφια και στα ηλεκτρονικά καταστήματα εμφανίζονταν συνεχώς νέα προϊόντα με ονομασίες που μέχρι πριν από λίγους μήνες δεν υπήρχαν καν στην αγορά. Το πιο γνωστό από αυτά ήταν το HHC, ένα ημισυνθετικό κανναβινοειδές που παρουσιαζόταν ως «νόμιμη» εναλλακτική της THC.

Ο ίδιος αγόρασε τα πρώτα προϊόντα, τα δοκίμασε και κατάλαβε σχεδόν αμέσως ότι η δράση τους θύμιζε έντονα την κλασική τετραϋδροκανναβινόλη, τη βασική ψυχοδραστική ουσία της κάνναβης. Το παράδοξο ήταν ότι τα προϊόντα αυτά εμφανίζονταν ως απολύτως νόμιμα. Ετσι αποφάσισε να κάνει κάτι που σήμερα ακούγεται σχεδόν σουρεαλιστικό. Πήρε μόνος του τηλέφωνο τη Δίωξη Ναρκωτικών.

«Τους λέω ποιος είμαι, από ποια εταιρεία είμαι, πού βρίσκεται το κατάστημα. Τους εξηγώ ότι υπάρχουν προϊόντα κάνναβης με THC κάτω από 0,3%, που είναι το επιτρεπτό όριο, αλλά έχουν σε μεγαλύτερη περιεκτικότητα μια άλλη ουσία, το HHC, η οποία είναι ψυχοδραστική», λέει στο «Β». Η απάντηση, όπως τη θυμάται, αποτυπώνει το κενό της εποχής. «Στο πρώτο τηλεφώνημα, ψάχνουν, ρωτάνε, με αφήνουν λίγο στην αναμονή. Και μου λένε: “Εφόσον παράνομη είναι η THC, αν δεν έχει πάνω από 0,3% THC, είναι νόμιμο”».

Ο ίδιος έκανε τότε μια πρώτη μικρή παραγγελία ύψους 4.000 ευρώ. Οχι επειδή αισθανόταν ασφαλής, αλλά επειδή είχε απευθυνθεί στην αρμόδια υπηρεσία και είχε πάρει την απάντηση που μπορούσε να πάρει εκείνη τη στιγμή. «Πού να ήξεραν κι αυτοί τότε;», αναρωτιέται σήμερα.

Λίγο αργότερα, όταν τα προϊόντα άρχισαν να πωλούνται και η ζήτηση αυξήθηκε, ξαναπήρε τηλέφωνο τη Δίωξη. «Με είχε πιάσει άγχος. Ξαναπαίρνω. Δεύτερη φορά. Πάλι εξηγώ ποιος είμαι, τι πουλάω, ότι μιλάμε για προϊόν που δεν έχει πάνω από το όριο THC αλλά είναι ψυχοδραστικό. Και πάλι, πάνω-κάτω, η ίδια απάντηση».

Στο μεταξύ, η αγορά είχε αρχίσει να αλλάζει μορφή. Προϊόντα με HHC και άλλες παραλλαγές εμφανίζονταν σε περίπτερα, καταστήματα, νησιά, σημεία λιανικής. Δεν ήταν πια ένα περιθωριακό προϊόν που κυκλοφορούσε ψιθυριστά, είχε μετατραπεί σε ένα μεγάλο εμπορικό κύμα με τζίρους εκατομμυρίων ευρώ.

«Ανέβηκε η δουλειά κατακόρυφα», λέει ο κ. Βαρδής. Το τρίτο τηλεφώνημα στη Δίωξη δεν άργησε. Έγινε όταν πλέον και ο ίδιος είχε αρχίσει να ανησυχεί σοβαρά. «Τους λέω: “Είναι η τρίτη φορά που καλώ. Εχω αγχωθεί. Δεν είμαι εγκληματίας και δεν θέλω να έχω προβλήματα. Ολοι πουλάμε αυτά τα προϊόντα. Μπορείτε να μου πείτε τι ακριβώς ισχύει γιατί ανησυχώ”». Αυτή τη φορά, όπως λέει, έπεσε σε έναν ενημερωμένο αστυνομικό που κατάλαβε αμέσως ποιο είναι το θέμα. «Μου λέει: “Ασε μου ένα τηλέφωνο. Θα το ψάξω εκτενώς και θα σε πάρω πίσω”. Και πράγματι, μετά από περίπου μία ώρα με πήρε. Μου είπε: “Το χτένισα. Εψαξα και τα sites. Ολοι πουλάνε”. Ήταν ο πρώτος που ασχολήθηκε σοβαρά και κατάλαβε τι γίνεται στην αγορά». Πήρε και πάλι όμως την ιδία απάντηση ότι εφόσον το THC  είναι έως 0,3% τα προϊόντα αυτά δεν θεωρούνται ναρκωτικά.

Ο Προκόπης Μαγιάτης, αναπληρωτής καθηγητής στο Εργαστήριο Φαρμακογνωσίας και Χημείας Φυσικών Προϊόντων του ΕΚΠΑ, θυμάται ότι η πρώτη επαφή του εργαστηρίου με το φαινόμενο ήταν σχεδόν τυχαία. «Βλέπαμε παντού HHC. Σε περίπτερα, σε μαγαζιά, ακόμη και κοντά στην Πανεπιστημιούπολη» λέει. «Μας φαινόταν πολύ περίεργο. Αυτές είναι ουσίες που τις μελετούσαμε ως χημικοί, αλλά ήταν σχεδόν άγνωστες εκτός εργαστηρίου. Πώς ξαφνικά έφτασαν να πωλούνται στα περίπτερα;».

Εκείνη την περίοδο, ο Ελληνικός Σύνδεσμος Επιχειρήσεων Κάνναβης είχε αρχίσει να στέλνει δείγματα στο εργαστήριο. Ο κ. Βαρδής περιγράφει τη στιγμή που κατάλαβε ότι η υπόθεση ήταν πολύ σοβαρότερη απ’ όσο πίστευε αρχικά. «Είχε φτάσει μια σακούλα με δείγματα στον κ. Μαγιάτη στο ΕΚΠΑ» λέει. «Με παίρνει αμέσως τηλέφωνο και μου λέει: “Εδώ τα πράγματα είναι σοβαρά, έλα από εδώ”. Πάω κατευθείαν ως αντιπρόεδρος του Συνδέσμου. Μου δίνει αποτελέσματα και μου λέει “PINACA”. Μου εξηγεί τι οικογένεια ουσιών είναι και τι μπορεί να προκαλέσει. Τα έχασα».

Στο εργαστήριο, οι αναλύσεις άρχισαν να δείχνουν ότι πίσω από τα νέα προϊόντα δεν υπήρχαν μόνο ημισυνθετικές ενώσεις όπως το HHC. Πολύ γρήγορα εμφανίστηκαν δείγματα που δεν ταίριαζαν με όσα ανέγραφαν οι συσκευασίες. «Αρχίσαμε να βλέπουμε μικρές κορυφές στις αναλύσεις που δεν έπρεπε να υπάρχουν», εξηγεί ο Προκόπης Μαγιάτης. «Και εκεί καταλάβαμε ότι κάτι άλλο συμβαίνει από πίσω».

Οι επιστήμονες προχώρησαν αμέσως σε πιο εξειδικευμένες αναλύσεις. Φασματοσκοπία πυρηνικού μαγνητικού συντονισμού, χρωματογραφία και συγκρίσεις με διεθνείς βάσεις δεδομένων νέων ψυχοδραστικών ουσιών. Οσο προχωρούσε η έρευνα, τόσο πιο καθαρό γινόταν ότι η αγορά είχε ήδη περάσει σε νέες γενιές συνθετικών κανναβινοειδών.

«Σε ορισμένα δείγματα εντοπίσαμε ουσίες της οικογένειας PINACA» λέει. «Εκεί καταλάβαμε ότι δεν μιλάμε πλέον απλώς για ημισυνθετικά παράγωγα τύπου HHC. Μιλάμε για πολύ ισχυρότερες συνθετικές ουσίες». Οι ενώσεις τύπου PINACA έχουν συνδεθεί διεθνώς με σοβαρά περιστατικά δηλητηριάσεων, ψυχιατρικών επεισοδίων και νοσηλειών. Σε κάποιες χώρες έχουν καταγραφεί ακόμη και θάνατοι.

«Το ανησυχητικό είναι ότι πολλές φορές οι καταναλωτές δεν ξέρουν τι παίρνουν» λέει ο κ. Μαγιάτης. «Αγοράζουν ένα προϊόν που μοιάζει με κάνναβη, αλλά η δραστική ουσία μπορεί να είναι κάτι τελείως διαφορετικό και πολύ ισχυρότερο».

Κι ενώ οι επιστήμονες προσπαθούσαν να καταλάβουν τι ακριβώς κυκλοφορεί στην αγορά, από την άλλη πλευρά υπήρχε ήδη ένα ολόκληρο δίκτυο παραγωγής που λειτουργούσε σχεδόν βιομηχανικά. Ανθρωποι της αγοράς περιγράφουν εργαστήρια στην Τσεχία και σε άλλες χώρες της Κεντρικής Ευρώπης που παράγουν συνεχώς νέες παραλλαγές κανναβινοειδών, προσαρμόζοντας τη χημική σύνθεση κάθε φορά που μια ουσία απαγορεύεται. Οχι αυτοσχέδια «μαγειρεία» της δεκαετίας του ’90, αλλά οργανωμένες εγκαταστάσεις με τεχνογνωσία χημείας.

Ο ίδιος ο κ. Μαγιάτης παραδέχεται ότι η ταχύτητα προσαρμογής τους είναι εντυπωσιακή. «Αυτοί που τα φτιάχνουν, πράγματι, δεν είναι καθόλου τυχαίοι χημικοί», τονίζει. «Μιλάμε για άτομα με πολύ υψηλή κατάρτιση και εξαιρετική γνώση οργανικής χημείας. Συχνά και εμείς οι ίδιοι μένουμε έκπληκτοι από αυτά που αντικρίζουμε».

Ο Νικόλας Φωκιαλάκης, αναπληρωτής καθηγητής στο Εργαστήριο Φαρμακογνωσίας και Χημείας Φυσικών Προϊόντων του ΕΚΠΑ, εξηγεί ότι το πρόβλημα δεν είναι μόνο η ύπαρξη μιας ουσίας, αλλά και η πλήρης αβεβαιότητα γύρω από τη συνολική σύνθεση των προϊόντων. «Σε τέτοιου τύπου προϊόντα συχνά βλέπουμε μείγματα» λέει. «Μπορεί να υπάρχουν υπολείμματα σύνθεσης, παραπροϊόντα, προσμίξεις ή διαφορετικές ουσίες μαζί». Και αυτό αλλάζει τελείως την εξίσωση κινδύνου. «Ουσιαστικά ο καταναλωτής λειτουργεί σαν τελικός δοκιμαστής ενός προϊόντος που δεν έχει περάσει από σοβαρή αξιολόγηση».

Είναι ίσως η πιο σκληρή αλλά και πιο ακριβής περιγραφή ολόκληρης της αγοράς. Μια μαζική χημική δοκιμή σε πραγματικό χρόνο, με καταναλωτές που πιστεύουν ότι αγοράζουν «κάτι σαν κάνναβη», ενώ στην πραγματικότητα εισέρχονται σε ένα πεδίο όπου η επιστήμη, η νομοθεσία και το εμπόριο τρέχουν με τελείως διαφορετικές ταχύτητες.

Στο μεταξύ, την ώρα που οι επιστήμονες προσπαθούσαν να χαρτογραφήσουν τι κυκλοφορεί, η αγορά είχε ήδη περάσει στην επόμενη ουσία. Το ζήτημα έπαψε να αφορά μόνο τους επιστήμονες και πέρασε αναπόφευκτα στην Αστυνομία και στην Πολιτεία.

Η πιο αποκαλυπτική στιγμή ήρθε όταν τα δείγματα άρχισαν να φτάνουν στο Εργαστήριο Φαρμακογνωσίας και Χημείας Φυσικών Προϊόντων του Τμήματος Φαρμακευτικής του ΕΚΠΑ, στην Πανεπιστημιούπολη Ζωγράφου. Εκεί, δεν είχαν σημασία τα λογότυπα, οι υποσχέσεις των e-shop ή οι λέξεις «CBD» και «νόμιμο» πάνω στις συσκευασίες, αλλά οι χημικές δομές, τα φάσματα ανάλυσης και οι ουσίες που εμφανίζονταν σε μέρη όπου θεωρητικά δεν θα έπρεπε να υπάρχει τίποτα πέρα από έναν απλό ανθό βιομηχανικής κάνναβης.

Αυτό που άρχισαν να παρατηρούν οι επιστήμονες με έκπληξη ήταν μια χημεία πολύ πιο σύνθετη, πολύ πιο επινοητική και δυνητικά πολύ πιο επικίνδυνη απ’ όσο μπορούσε να φανταστεί κανείς κοιτάζοντας μια συσκευασία σε ένα περίπτερο.

Η Ιωάννα Χήνου, καθηγήτρια Φαρμακογνωσίας του ΕΚΠΑ και πρόεδρος της Ελληνικής Επιτροπής Φαρμακευτικής Κάνναβης, περιγράφει μια κατάσταση που εξελίχθηκε ταχύτερα από τους μηχανισμούς ελέγχου. «Αρχίσαμε να βλέπουμε προϊόντα που εμφανίζονταν ως νόμιμα, αλλά έκρυβαν πίσω από την εμπορική εικόνα τους μια πολύ πιο σύνθετη χημική πραγματικότητα» λέει στο «Β». «Το πρόβλημα ήταν ότι η αγορά κινούνταν πολύ πιο γρήγορα από τη νομοθεσία».

Για την ίδια, η πιο ανησυχητική διάσταση δεν ήταν μόνο η ψυχοδραστικότητα, αλλά το γεγονός ότι πολλές από αυτές τις ενώσεις κυκλοφορούσαν χωρίς επαρκή τοξικολογική αξιολόγηση. «Δεν μιλάμε για ουσίες που έχουν περάσει από φαρμακευτική διαδικασία ελέγχου» εξηγεί. «Σε πολλές περιπτώσεις δεν γνωρίζουμε επαρκώς τις μακροχρόνιες επιπτώσεις, τις αλληλεπιδράσεις ή τα υποπροϊόντα καύσης. Ο καταναλωτής συχνά νομίζει ότι αγοράζει κάτι “φυσικό” επειδή βλέπει ανθό κάνναβης. Στην πραγματικότητα μπορεί να πρόκειται για ένα υπόστρωμα πάνω στο οποίο έχει προστεθεί μια εντελώς διαφορετική χημική ουσία».

Η διαδικασία, όπως την περιγράφει, βασίστηκε σε μια απλή αλλά επικίνδυνη μετατόπιση. Από ένα νόμιμο προϊόν κάνναβης, το CBD, παράγονταν στο εργαστήριο κανναβομιμητικές ενώσεις με ψυχοδραστική δράση. Ομως, σύμφωνα με τον ίδιο, μεγάλο μέρος αυτής της παραγωγής γινόταν τότε σε πρόχειρα ή αμφίβολης ποιότητας εργαστήρια και όχι σε ελεγχόμενες φαρμακευτικές εγκαταστάσεις.  

Στην πιάτσα, όπως περιγράφει, άρχισαν να εμφανίζονται προϊόντα που διαφημίζονταν σχεδόν ως «non-detectable». Ουσίες χωρίς καθαρή εμπορική ταυτότητα, χωρίς σαφή δήλωση περιεχομένου, δύσκολα ανιχνεύσιμες από τους συνηθισμένους ελέγχους. Αυτό που κάποτε ήταν K2 ή Spice επέστρεφε με νέα συσκευασία, πάνω σε ανθό βιομηχανικής κάνναβης και με αισθητική κανονικού προϊόντος λιανικής. «Το πρόβλημα είναι ότι μεγάλο μέρος από αυτό το υλικό ήταν βρώμικο προϊόν», λέει χαρακτηριστικά. Αναφέρεται σε υπολείμματα από τη διαδικασία σύνθεσης, σε βαρέα μέταλλα και σε ουσίες που όταν καίγονται μπορεί να γίνουν επικίνδυνες. Για τον ίδιο, το ερώτημα δεν είναι μόνο ποια ουσία δρα στον εγκέφαλο, αλλά και τι άλλο κουβαλά το προϊόν μέχρι να φτάσει στον καταναλωτή.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, λέει, εμφανίστηκαν ακόμη και καταστήματα χωρίς υπάλληλο, μόνο με αυτόματους πωλητές. «Έμπαινες μέσα και έβλεπες δύο μηχανήματα. Το μέτρο, δηλαδή, για να μην αγοράζει ο ανήλικος ήταν ότι πλήρωνες με κάρτα». Στην πράξη, το μοντέλο έδειχνε πόσο μακριά είχε φτάσει η αγορά από κάθε σοβαρή έννοια ελέγχου. Προϊόντα με ψυχοδραστική δράση, ασαφή σύσταση και άγνωστη προέλευση μπορούσαν να πωλούνται σχεδόν χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση.

Ο τελικός καταναλωτής έβλεπε μπροστά του κάτι που έμοιαζε με κάνναβη, μύριζε σαν κάνναβη και πωλούνταν μέσα από βιτρίνες που ο κόσμος είχε ήδη μάθει να θεωρεί νόμιμες και σχεδόν ακίνδυνες. «Ο άλλος πίστευε ότι αγοράζει CBD», λέει ο Μιχάλης Θεοδωρόπουλος. «Στην πραγματικότητα μπορεί να κάπνιζε κάτι τελείως διαφορετικό».

Το συνθετικό δεν εισέβαλε απλώς στον κόσμο της κάνναβης. Φόρεσε το πρόσωπό της, χρησιμοποίησε τη γλώσσα της και άρχισε σταδιακά να την αντικαθιστά εκ των έσω. Για έναν ανυποψίαστο καταναλωτή, η διαφορά ανάμεσα σε έναν ανθό CBD και έναν ψεκασμένο ανθό με συνθετικά κανναβομιμητικά μπορούσε να είναι κυριολεκτικά αόρατη. Και αυτό ήταν το πιο επικίνδυνο στοιχείο απ’ όλα, ότι η νέα ουσία έμοιαζε ήδη οικεία.

Ο Μιχάλης Θεοδωρόπουλος, ιδρυτής της Kannabio και από τα παλαιότερα πρόσωπα της ελληνικής αγοράς κάνναβης, είχε ήδη τοποθετηθεί δημόσια απέναντι στην εξάπλωση των συνθετικών κανναβινοειδών πολύ πριν το θέμα φτάσει στο επίπεδο των δηλητηριάσεων και των νομοθετικών παρεμβάσεων. Μέσα από δημόσιες τοποθετήσεις, αναρτήσεις και συζητήσεις στον χώρο, προειδοποιούσε ότι η αγορά οδηγείται σε επικίνδυνη κατεύθυνση και ότι τα ψεκασμένα προϊόντα θα δημιουργούσαν αργά ή γρήγορα σοβαρό πρόβλημα δημόσιας υγείας.

«Ελεγα ότι αυτό δεν είναι κάνναβη και ότι κάποια στιγμή θα σκάσει στα χέρια όλων μας», λέει σήμερα στο «Β». Ομως εκείνη την περίοδο η αγορά μεγάλωνε γρήγορα, τα νέα προϊόντα πουλούσαν μαζικά και λίγοι ήθελαν πραγματικά να ακούσουν προειδοποιήσεις που απειλούσαν έναν κλάδο ο οποίος έβλεπε για πρώτη φορά τόσο εύκολο και γρήγορο χρήμα.

Για τον ίδιο, ο όρος «συνθετική κάνναβη» είναι παραπλανητικός. Δίνει την εντύπωση ότι πρόκειται για μια ακόμη μορφή του ίδιου φυτού, ενώ στην πραγματικότητα μιλάμε για χημικές ενώσεις που επιχειρούν να μιμηθούν τη δράση της τετραϋδροκανναβινόλης, της βασικής ψυχοδραστικής ουσίας της κάνναβης, χωρίς να περιγράφονται πάντα ρητά στις λίστες των απαγορευμένων ουσιών.

«Αυτές οι ουσίες πάντα υπήρχαν όσο υπάρχει απαγόρευση της κάνναβης» εξηγεί. «Από τη δεκαετία του ’90 και μετά είχαμε τα λεγόμενα legal highs. Οταν εγώ ξεκίνησα να ασχολούμαι με την κάνναβη, το 2005, υπήρχαν τα K2 και τα Spice. Τότε ψέκαζαν ποτ-πουρί, ένα μείγμα βοτάνων άγνωστης προέλευσης. Τώρα το ποτ-πουρί αντικαταστάθηκε από βιομηχανική κάνναβη».

Η νέα φάση, όπως την περιγράφει, ξεκίνησε όταν στην αγορά υπήρχαν μεγάλες ποσότητες κρυστάλλων CBD, κυρίως από τις ΗΠΑ. Το CBD ήταν νόμιμη, μη ψυχοδραστική ουσία. Το πρόβλημα άρχισε όταν αυτή η νόμιμη πρώτη ύλη μπήκε σε εργαστήρια και μετατράπηκε χημικά σε άλλες ενώσεις.

«Υπήρχαν τεράστιες ποσότητες κρυστάλλων CBD από την Αμερική» λέει. «Και για να μην τους μείνουν, μπήκαν στα εργαστήρια και άρχισαν να τα μετατρέπουν σε άλλες ουσίες. Πρώτα έκαναν Δέλτα-8 THC, μετά HHC και διάφορα άλλα».

Η Δίωξη Ναρκωτικών βρέθηκε να κυνηγά ουσίες που δεν ήξερε ακριβώς πώς να ονομάσει, ενώ η αγορά είχε ήδη περάσει σε μια νέα εποχή, όπου οι ψεκασμένοι ανθοί, τα vape και τα ημισυνθετικά κανναβομιμητικά κυκλοφορούσαν πολύ πιο γρήγορα απ’ όσο μπορούσαν να κινηθούν οι μηχανισμοί ελέγχου.

Ο Γιάννης Καρυδάκος, έμπειρος αξιωματικός και Διευθυντής της Δίωξης Ναρκωτικών, περιγράφει μια αγορά που μέσα σε ελάχιστα χρόνια μεταμορφώθηκε και πέρασε από τα παραδοσιακά δίκτυα διακίνησης σε ένα νέο, σχεδόν αόρατο μοντέλο εμπορίου. «Βλέπουμε πλέον δύο βασικές τάσεις» λέει στο «Β». «Η πρώτη είναι έτοιμα “ενισχυμένα” προϊόντα που έρχονται από το εξωτερικό, κυρίως μέσω ταχυδρομικών δεμάτων και courier. Μετά την πανδημία αυτό εκτοξεύθηκε. Ο κόσμος παραγγέλνει πολύ εύκολα μέσω internet».

Η δεύτερη περίπτωση είναι ακόμη πιο δύσκολη για τις αρχές. «Εισάγονται νόμιμα προϊόντα CBD με κανονικά παραστατικά και στη συνέχεια ψεκάζονται εδώ με συνθετικές ή ημισυνθετικές κανναβομιμητικές ουσίες», εξηγεί. «Πιθανολογούμε ότι τέτοιου τύπου επεξεργασία γίνεται και στην Ελλάδα, αλλά δεν έχουμε εντοπίσει ακόμη ακριβώς πού. Μπορεί να πρόκειται για αποθήκες, μικρά εργαστήρια ή “kitchen labs”. Αυτό προσπαθούμε να βρούμε και το παρακολουθούμε στενά».

Ο ίδιος αντιλαμβάνεται καλά τις δυσκολίες. Όπως τονίζει «… μιλάμε για μια κατάσταση όπου ακόμη και ένας έμπειρος αξιωματικός δυσκολεύεται να ξεχωρίσει τι ακριβώς έχει μπροστά του. Ενας αστυνομικός βλέπει μια συσκευασία που μοιάζει απολύτως νόμιμη. Δεν μπορεί να γνωρίζει αν ο ανθός έχει ψεκαστεί ή τι ακριβώς περιέχει». Το πρόβλημα, εξηγεί, γίνεται ακόμη πιο σύνθετο επειδή η αγορά αλλάζει διαρκώς τις χημικές συνθέσεις. «Ο νόμος ήξερε την THC, μετά έμαθε το HHC και άλλες ουσίες. Αν όμως κάποιος τις τροποποιήσει χημικά και εμφανίσει μια νέα παραλλαγή, τότε πρέπει ξανά να αποδειχθεί εργαστηριακά ότι είναι ψυχοδραστική και επικίνδυνη. Δεν θεωρείται αυτόματα παράνομη».

Μέχρι να ολοκληρωθεί αυτή η διαδικασία, η αγορά έχει ήδη περάσει στο επόμενο στάδιο. Ενα νέο ακρωνύμιο, μια νέα παραλλαγή, μια ακόμη χημική μετατόπιση που επιτρέπει στο προϊόν να παραμένει για λίγο ακόμη σε μια γκρίζα ζώνη νομιμότητας.

«Ο άγνωστος κίνδυνος είναι πάντα χειρότερος από τον γνωστό» λέει ο κ. Καρυδάκος. « Για πολλές από αυτές τις ουσίες δεν γνωρίζουμε ακόμη τις μακροχρόνιες επιπτώσεις, ιδιαίτερα σε νεαρούς οργανισμούς ή σε ανθρώπους με ψυχιατρική ευαλωτότητα». Ιδιαίτερα ανησυχητική θεωρεί τη διάδοση τέτοιων προϊόντων μέσω delivery, social media και αυτόματων πωλητών, που επέτρεψαν, όπως λέει, πολύ εύκολη πρόσβαση ακόμη και σε ανήλικους. «Πολλοί νομίζουν ότι αγοράζουν κάτι “ελαφρύ” ή ακίνδυνο επειδή πωλείται νόμιμα. Στην πραγματικότητα μπορεί να πρόκειται για προϊόντα αγνώστου χημικής σύστασης και κινδύνου».

Η νέα αγορά δεν εξαπλώθηκε μέσα από σκοτεινά στενά ή υπόγεια κυκλώματα, αλλά μέσα από βιτρίνες, e-shop, καταστήματα και delivery εφαρμογές. Με προϊόντα που έμοιαζαν νόμιμα και  καθημερινά. Μέχρι τη στιγμή που κάποιος κατέληγε στα επείγοντα χωρίς να γνωρίζει τι ακριβώς είχε καπνίσει.

Τον Νοέμβριο του 2023, ένας 20χρονος στη Σαλαμίνα μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο με έντονες ζαλάδες και εμετούς μετά από κατανάλωση με ζελεδάκια HHC που είχε αγοράσει από περίπτερο. Λίγους μήνες αργότερα, περιστατικά λιποθυμιών, οξείας τοξικότητας και σοβαρών αντιδράσεων νέων και ανηλίκων άρχισαν να καταγράφονται όλο και συχνότερα, συμβάλλοντας τελικά στην πρώτη μεγάλη απαγόρευση του HHC τον Ιανουάριο του 2024. Το πρόβλημα όμως δεν σταμάτησε εκεί. Το 2026, ένας 17χρονος στη Ρόδο κατέληξε στο νοσοκομείο μετά από χρήση ηλεκτρονικού τσιγάρου με προϊόν κάνναβης, ενώ αντίστοιχα περιστατικά άρχισαν να ερευνώνται ακόμη και σε σχολικές εκδρομές. Σε πολλές περιπτώσεις, γιατροί, τοξικολόγοι και διωκτικές αρχές παραδέχονταν ότι δεν ήταν καν σαφές τι ακριβώς περιείχαν τα προϊόντα που είχαν καταναλωθεί. Η υπόθεση έπαψε να μοιάζει με μια ακόμη «μόδα» της αγοράς και άρχισε να αντιμετωπίζεται ως ζήτημα δημόσιας υγείας.

Στο υπουργείο Υγείας, η υπόθεση των συνθετικών κανναβινοειδών έφτασε, αρχικά, ως πρόβλημα δηλητηριάσεων. Παιδιά και νέοι που κατέληγαν σε νοσοκομεία αφού πρώτα είχαν αγοράσει προϊόντα από περίπτερα, καταστήματα ή αυτόματους πωλητές. Ο υπουργός Υγείας, Άδωνις Γεωργιάδης, περιγράφει ότι η πρώτη ενημέρωση ήρθε στις αρχές του 2024. «Την πρώτη εβδομάδα που ανέλαβα με ενημέρωσε η υπηρεσία για το θέμα των δηλητηριάσεων που είχαμε από την κάνναβη στα περίπτερα» λέει στο «Β». «Τότε πήρα τον κ. Χρυσοχοΐδη και τον κ. Φλωρίδη και είπα να βγάλουμε μια απόφαση να τα απαγορεύσουμε αυτά».

Η πρώτη μεγάλη κίνηση ήταν η υπαγωγή του HHC, της εξαϋδροκανναβινόλης, και των παραγώγων της στον πίνακα των ναρκωτικών ουσιών.  «Για ένα διάστημα δούλεψε» λέει ο κ. Γεωργιάδης. «Μετά άρχισα πάλι να έχω καταγγελίες ότι κάποιοι αγόρασαν από περίπτερο και δηλητηριάστηκαν». Τότε, όπως περιγράφει, ζήτησε εξηγήσεις από την  Ιωάννα Χήνου, καθηγήτρια Φαρμακογνωσίας του ΕΚΠΑ και πρόεδρο της Ελληνικής Επιτροπής Φαρμακευτικής Κάνναβης. «Τη φώναξα και της λέω: αφού τα έχω απαγορεύσει, πώς ξαναδηλητηριάζονται; Μου λέει “έχουν κάνει ένα κόλπο. Αλλάζουν τον ψεκασμό, αλλάζουν τη χημική σύνθεση, είναι άλλο προϊόν”».

Ηταν η στιγμή που η υπόθεση ξέφυγε από τη λογική της απλής απαγόρευσης συγκεκριμένων ουσιών. Το κράτος απαγόρευε ονόματα, η αγορά άλλαζε χημικές δομές. Ακολούθησε νέα, πιο εκτεταμένη απαγόρευση, που επιχειρούσε να καλύψει όχι μόνο τη Δ9-THC αλλά και μια σειρά ημισυνθετικών παραλλαγών και ουσιών που παράγονταν μέσω χημικής μετατροπής της CBD και λειτουργούσαν ψυχοδραστικά. Ούτε αυτή, όμως, έλυσε οριστικά το πρόβλημα. 

Το σημείο καμπής, κατά τον υπουργό, ήταν οι αυτόματοι πωλητές. «Εκεί τα πήρα άσχημα» λέει σήμερα στο «Β» ο Άδωνις Γεωργιάδης. «Εχω κάνει νόμο για τα καπνικά προϊόντα που απαγορεύει τους αυτόματους πωλητές για να μην μπορεί να αγοράζει ανήλικος και ξαφνικά συνειδητοποιώ ότι, ενώ απαγορεύονται τα καπνικά προϊόντα, φτιάχνονται αυτόματοι πωλητές με κάνναβη».

Τότε, όπως λέει, οδηγήθηκε στο συμπέρασμα ότι δεν αρκούσε πια να κυνηγά κάθε φορά την επόμενη ουσία. «Ο μόνος τρόπος τελικά για να προστατεύσω τη δημόσια υγεία είναι να κάνω καθολική απαγόρευση του ανθού» υπογραμμίζει.

Πάνω σε αυτή τη λογική χτίστηκε και το νέο νομοθετικό πλαίσιο. Ο ξηρός ανθός βιομηχανικής κάνναβης έως 0,3% THC απαγορεύεται για λιανική πώληση και χρήση από καταναλωτές. Τα υπόλοιπα προϊόντα κάνναβης οδηγούνται σε ειδικά αδειοδοτημένα καταστήματα και φαρμακεία. Προβλέπεται έλεγχος ενηλικότητας, απαγόρευση αυτόματων πωλητών, μητρώο επιχειρήσεων και επιτόπιοι έλεγχοι από ΕΟΦ, ΕΛ.ΑΣ. και μικτά κλιμάκια. Με άλλα λόγια, η Πολιτεία επιχειρεί να μεταφέρει την αγορά από το περίπτερο και το γκρίζο delivery σε έναν αυστηρά ελεγχόμενο χώρο. Ο κ. Γεωργιάδης επιμένει ότι δεν πρόκειται για μια απόφαση εν θερμώ. «Είμαι δύο χρόνια που προσπαθώ να βάλω τάξη σε αυτή την αγορά» λέει. «Και δύο χρόνια η αγορά δεν προχωράει».

Πολλοί επαγγελματίες της αγοράς κάνναβης υποστηρίζουν ότι η Πολιτεία επιχειρεί να αντιμετωπίσει το πρόβλημα των συνθετικών ουσιών μέσα από μια συνολική αυστηροποίηση του πλαισίου, η οποία επηρεάζει και επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνταν μέχρι σήμερα σε ένα νόμιμο, συχνά ασαφές, κανονιστικό περιβάλλον.

Ο Μπάμπης Χινκιάμης, πρόεδρος του Συλλόγου Ελληνικών Επιχειρήσεων Κάνναβης, περιγράφει μια αγορά που, όπως λέει, βρέθηκε παγιδευμένη ανάμεσα στα κενά της νομοθεσίας, στην έκρηξη των συνθετικών κανναβινοειδών και στην απουσία σταθερών κανόνων. «Το πρόβλημα είναι ότι αντί να χτυπηθούν οι παράνομοι ψεκασμοί και τα συνθετικά, οδηγούμαστε σε καθολική απαγόρευση του ανθού», αναφέρει. «Και αυτό αλλάζει όλο το τοπίο για εκατοντάδες επιχειρήσεις».

Για τους επαγγελματίες του χώρου, ο ανθός CBD αποτέλεσε τα τελευταία χρόνια τη βασική εμπορική βάση της αγοράς. Η απαγόρευσή του, ακόμη και όταν πρόκειται για βιομηχανική κάνναβη κάτω από το ευρωπαϊκό όριο THC, θεωρείται από αρκετούς επιχειρηματίες σοβαρό οικονομικό πλήγμα που μπορεί να οδηγήσει αρκετά καταστήματα σε κλείσιμο.

«Υπάρχουν επιχειρήσεις που επένδυσαν πάνω σε ένα νόμιμο ευρωπαϊκό πλαίσιο» λέει ο κ. Χινκιάμης. «Ξαφνικά αλλάζουν όλα χωρίς μεταβατική περίοδο και χωρίς να έχει ξεκαθαρίσει πλήρως ποιος θα μπορεί να πουλά τι». 

Ο Σύνδεσμος Επιχειρήσεων Κάνναβης αποδέχεται σχεδόν ολόκληρη τη λογική της αυστηροποίησης, προτείνοντας ειδικά αδειοδοτημένα καταστήματα, ψηφιακό μητρώο, ιχνηλασιμότητα «μέχρι το τελευταίο γραμμάριο», αυστηρούς εργαστηριακούς ελέγχους και πλήρη αποκλεισμό περιπτέρων, mini market και μη εξειδικευμένων σημείων πώλησης. Εκεί που διαφωνεί είναι στον φυσικό ανθό CBD. Υποστηρίζει ότι το πραγματικό πρόβλημα της αγοράς δεν ήταν ο ίδιος ο ανθός βιομηχανικής κάνναβης, αλλά τα συνθετικά και ημισυνθετικά κανναβινοειδή, οι ψεκασμένες ουσίες τύπου HHC, THC-P και SPICE και η ανεξέλεγκτη χημική μετατροπή προϊόντων που κυκλοφορούσαν σε μια γκρίζα ζώνη χωρίς ουσιαστική εποπτεία. Με άλλα λόγια, όπως υποστηρίζουν άνθρωποι της αγοράς, «το πρόβλημα δεν ήταν το φυτό αλλά το σπρέι».

Στην πραγματικότητα, η ιστορία των συνθετικών κανναβινοειδών είναι η ιστορία μιας κοινωνίας που πίστεψε πως ό,τι πωλείται νόμιμα είναι και ασφαλές. Μιας χώρας που είδε δέκα χιλιάδες σημεία πώλησης να ξεφυτρώνουν σχεδόν μέσα σε μια νύχτα, χωρίς ποτέ να προλάβει να καταλάβει τι ακριβώς κυκλοφορούσε στα σακουλάκια τους.

Στο τέλος έμεινε μια αγορά που βρήκε τρόπο να πουλήσει χημεία χωρίς ταυτότητα και μια ευφορία χωρίς εγγυήσεις, χωρίς κανέναν πραγματικό έλεγχο. Το κέρδος έτρεξε πιο γρήγορα από τους θεσμούς και όταν συμβαίνει αυτό, οι άνθρωποι παύουν να θεωρούνται πολίτες. Μετατρέπονται απλώς σε αγορά. Και η αγορά, όπως δεν ενδιαφέρεται ιδιαίτερα τι ακριβώς υπάρχει μέσα στο σακουλάκι. Αρκεί να πουλάει.